NIEUWE TUIN

 

Tijdens het najaar event in 2026 zullen Peter en Katelijne van De Nieuwe Tuin weer een top tentoonstelling presenteren over Boekweit.

Boekweit, Een vergeten  teelt met een veelbelovende toekomst

Sarrasin,  Une culture oubliée au potentiel prometteur

Buckwheat, A forgotten crop with a promising future

We eten steeds gevarieerder. Door import en teelt onder glas kunnen we vrijwel jaarrond de meest bijzondere gewassen kweken, oogsten en aanleveren. Maar je zou door dat overaanbod sommige traditionele gewassen uit onze regio’s wel eens helemaal uit het oog kunnen verliezen en sommige opvallende bijzondere smaken uit het verleden helemaal verliezen. Zo zijn er steeds vaker planten en gewassen die enkel nog ergens in een ver geheugen nog wel een of andere herinnering oproepen zonder dat we daar nog een herkenbare smaak op kunnen kleven. Boekweit bijvoorbeeld. Wat eens een traditionele teelt was in de lage landen is nu bijna helemaal verdwenen. Maar misschien kunnen we het een keer in onze tuin uitproberen en zo opnieuw aan tafel introduceren.

Boekweit

Boekweit, Fagopyrum esculentum is net als quinoa en amarant niet echt een graan maar een pseudograan. Wat we eten zijn de zaden. De planten behoren tot de duizendknoopfamilie of Polygonaceae en zijn verwant aan oa rabarber. Maar door zijn gebruik en voedingswaarde wordt boekweit gemakshalve tot de granen gerekend.

De planten komen oorspronkelijk uit noordelijk centraal Azië, uit  landen zoals China, Tibet en Mongolië. Via de oudste handelsroutes kwam boekweit in de late middeleeuwen in centraal Europa terecht. De naam boek-weit is samengesteld uit de vorm van de zaden die aan beukennootjes doen denken en ‘wheat ‘of tarwe vanwege zijn toepassingen als  kookgraan en als meel.

De smaak van boekweit is opvallend en vrij sterk, wat maakt dat niet iedereen er meteen voor openstaat. Dat is de reden waarom het als meel vaak gemengd wordt met andere meer vertrouwde granen. Boekweit is rijk aan mineralen zoals kalium, magnesium en fosfor. Het is erg voedzaam maar opvallend licht verteerbaar en bevat geen gluten, wat maakt dat het in de hedendaagse dieet- en allergievoeding erg populair geworden is. Door moderne technieken van vermalen en bewerken is men er in geslaagd om boekweit tot  verschillende toepassingen zoals meel, pasta maar ook vlokken en ontbijtgranen om te vormen en de opvallende smaak een beetje te verzachten.

Boekweit is wel nog steeds het standaard ‘graan’ voor Rusland en past perfect bij de harde levensstijl van het ruwe noorden. Maar ook in Japan is het heel populair als hartige basis voor sausen en soepen en pasta’s.

In de tuin

Boekweit is van nature ziektebestand en groeit zonder extra bemesting ook op de armste en droge gronden. Rijke voedzame grond met veel humus of een overvloed aan stikstof geeft een weelderig gewas maar een zeer povere opbrengst aan zaad. Het is geen gewas van overvloed. Het werd traditioneel  gekweekt door wat armere boeren, op minder goede gronden en zonder extra bemesting en gaf dan ook een eerder bescheiden opbrengst. Maar het is een supersnel gewas. Van zaaien tot bloei duurt soms amper 30 tot 40 dagen en na opnieuw 30 dagen volle bloei rijpen de zaden en kun je beginnen oogsten. Met een beetje geluk kun je dus zelfs twee teelten per seizoen binnenhalen. En de planten werken verder ook uitstekend als groenbemesting en zijn geschikt als veevoeder.

De eenjarige planten zijn vorstgevoelig en je kunt zaaien vanaf eind april tot begin juli. Als groenbemesting kun je nog tot begin augustus zaaien. De planten kiemen vrij snel en groeien afhankelijk van de voedingstoestand van de grond uit tot 50 – 100 cm hoge vertakte planten. In tegenstelling tot zijn ruwe karakter vormt boekweit opvallend elegante driehoekige bladeren en een verfijnde witte, zachtroze of dieproze bloei, waar bijen dol op zijn. Honing van bijen die op boekweit vliegen heeft een uitgesproken smaak en geur. De bloei gaat over in de opvallende grijze, bruine of zwarte driehoekige zaden. De oogst vormt de grootste uitdaging omdat niet alle zaden mooi gelijktijdig rijpen, wat bij de verdeling van de klassieke granen juist wel gelukt is. Het blijft dus een beetje zoeken en gokken naar het juiste moment om de meeste zaden in één keer te kunnen binnenhalen.

Variatie en variëteiten

De teelt van boekweit is op wereldschaal vrij bescheiden en elke regio heeft zo’n beetje zijn eigen selecties en types. De Brabantse grijze boekweit en de de Staphorster bruin-zwarte zijn Nederlandse voorbeelden. Boekweit die we hier vooral in natuurvoedingswinkels vinden komen veelal uit Frankrijk , Polen, China, Kazakstan, Oekraïne of Rusland.

Voor teelt in eigen tuin zijn er mooie selecties vaak met opvallende bloei. De klassieke boekweit bloeit wit. Canadese selecties bevatten vaak zachtroze tinten en planten uit Vietnam en China hebben soms een opvallende felroze tint. Sommige van deze opvallende bloeiende soorten zullen op voedselrijke grond vaak van de lente tot diep in de herfst bloeien. Zo vormen ze een opvallende sierlijke en kleurrijke bloei die prima te gebruiken is als ongewone snijbloem of kunnen als wat ongewone eenjarige in de tuin toegepast kunnen worden.  Ga je echt voor de opbrengst van de zaden dan scoort de zwarte Japanse boekweit het best. De snelgroeiende planten vormen witte bloemen die vrij snel en opvallende geconcentreerd een grote oogst aan mooie grote zaden vormen. De rijpe zaden zitten aan dunne draadjes aan de uitgebloeide bloemen. Bij deze Japanse selectie blijven die zaden vrij goed aan de uitgebloeide bloemtros zitten zodat ze makkelijk met de hand geoogst kunnen worden. Dat vraagt het nodige geduld maar maakt wel dat er vrijwel niets van de oogst verloren gaat, iets wat bij de meer klassiek boekweit een groot probleem vormt. Door tweemaal te oogsten met 2 weken tussenin heb je zo een maximale opbrengst.

In de keuken

De hele zaden kun je gebruiken om te kiemen. De jonge kiemplanten hebben opvallende rode steeltjes en zachtsmakende lichtgroene bladeren. Ideaal dus om ook midden in de winter op de vensterbank boekweit-microgroenten te kweken.

De hele, gepelde zaden kun je koken net als graan. De meeste mensen verkiezen de zaden vooraf te roosteren voor een meer  opvallende, uitgesproken nootachtige smaak. En de zaden kunnen natuurlijk grof vermalen worden tot boekweit grutten, als basis voor pap. Boekweit is populair en hier bij ons het meest gekend als boekweitmeel. Dat wordt meestal gemengd met tarwemeel als basis voor voedzame boekweitpannenkoeken

Recept

hartige boekweitpannenkoeken

Behalve de meer traditionele zoete versie van pannenkoeken met boter en stroop is er ook een hartige versie met kruiden. Omdat boekweit van nature glutenvrij is kun je het mooi verwerken in compleet glutenvrije gerechten.

Vegan-glutenvrije hartige versie

ingrediënten : 1 kop boekweitmeel, 1 kop rijstmeel, 1 kop havermeel, 1 kop maïsmeel, water, koriander en komijn, gedroogd of vers.

een snuifje zout, zonnebloemolie

bereiding

Meng eerste het meel en de gedroogde kruiden, vervolgens de verse kruiden en het water (1 kop water / 1 kop meel). Laat het deeg minstens één uur rusten.

Verhit de olie in een koekenpan en bak hierin de pannenkoeken. Serveer met extra groenten bovenop.

Traditionele zoete versie

ingrediënten:  1 kop boekweitmeel, 2 koppen tarwemeel, 1 kop melk, 2 eieren, een snuifje zout, 2 eetlepels boter,  stroop

bereiding

Meng eerste het meel met het zout. Meng vervolgens melk, eieren en 1 eetlepel boter. Voeg beide mengsel bij lekaar, meng intensief en laat 15 minuten rusten.

Bak de pannenkoeken in boter en serveer met stroop, gebakken appelen, stoofperen…

Besluit

Wil je boekweit volop en regelmatig gebruiken dan koop je dat gewoon in de natuurvoedingswinkel. Maar wie een keertje een eigen oogst wil binnenhalen merkt al snel dat het zeker op wat schralere grond, een heel makkelijke teelt vormt. Het handmatig oogsten vraagt uiteraard veel tijd maar met de juiste variëteit  mag je rekenen op 400 gram per vierkante meter. Je zult in elk geval aangenaam verrast worden door de sierlijke groei en de opvallende bloei. Bijen en hommels zijn dol op boekweit en zullen je dankbaar zijn dat je deze planten in je tuin uittest.

Wat je niet oogst of wat bij het oogsten verloren gaat zaait zich ofwel nog binnen hetzelfde seizoen soms tot opnieuw bloeiende planten uit  of groeit volgend jaar tot een nieuwe oogst. Zo ben je jarenlang voorzien van spontane zaailingen. En wat je oogst kan de basis vormen voor heel eenvoudige gerechten met een opvallende smaak. De grootste uitdaging vormt dan ook om een volgende generatie vertrouwd te maken met boekweit. Maar als je kunt laten zien hoe makkelijk en mooi de planten groeien en bloeien en hoeveel geduld het vraagt om de oogst bij elkaar te plukken dan heb je beslist een voedingsgewas dat volop respect verdient en wat vaker opnieuw op tafel terecht hoort te komen.